Etnografia - Muzeum Śląskie

Dział Etnografii dokumentuje kulturę ludową, plebejską i mieszczańską Górnego Śląska oraz terenów sąsiednich. Jego zbiory liczą ponad 7 tysięcy obiektów. Zdecydowana większość zabytków pochodzi z okresu od połowy XIX do II połowy XX wieku. Najstarsze eksponaty to XVII wieczny olej na płótnie Matka Boska Różańcowa, srebrne spinki oraz guzy jabłonkowskie datowane na przełom XVII/XVIII wieku, haftowana chusta opolska, formy piernikarskie oraz malowane szafy śląskie pochodzące z XVIII wieku.

Zbiory można podzielić na następujące kolekcje.

Stroje ludowe (ponad 1000 obiektów) z różnych części Górnego Śląska (strój rozbarski, pszczyński, cieszyński, górali śląskich, raciborski, opolski), a także strój wilamowski i huculski. Są wśród nich m. in. unikatowe czepce: raciborski koronkowy z połowy XIX wieku, „piekarski” z lat 20. XX w., misternie haftowany czepiec z Katowic-Bogucic, datowany na pocz. XX w., ozdobne staniki sukien pszczyńskich z przełomu XIX/XX wieku, męska koszula do stroju pszczyńskiego z lat 20.XX w.

Jubilerskie wyroby cieszyńskie (ponad 400 obiektów) – ozdoby stroju cieszyńskiego, jabłonkowskiego i górali śląskich pochodzące z okresu od przełomu XVII/XVIII wieku do lat 30. XX w.: spinki, broszki, zapinki, hoczki, napierśniki orpanty, pasy do sukni cieszyńskiej, klamry do kobiecego spencera, guzy i guziki oraz jabłonkowski diadem, zwany gładzeniem. Wykonane są najczęściej ze srebra, techniką odlewu, filigranu i wytłaczania m. in. w znanych cieszyńskich warsztatach Eugeniusza i Fryderyka Haasa, Antoniego Wybrańca czy Augustyna Kopieczka.

Kostiumy, maski i rekwizyty obrzędowe – m. in. kompletny zestaw kostiumów i masek żywieckich Dziadów i Szlachciców, Mikołajów z Łąki koło Pszczyny i z Istebnej w Beskidzie Śląskim oraz Niedźwiedników z okolic Gliwic.

 
Wyroby rękodzieła huculskiego – ceramika, wyroby snycerskie, kilimy, narzuty i haftowane obrusy, które trafiły na Śląsk po 1945 roku wraz z przesiedleńcami ze wschodu.

Meble i sprzęty gospodarstwa domowego pochodzące z okresu od pocz. XIX w. do lat 70. XX w. – m. in. meble pokojowe (szafy, komody, bieliźniarki) oraz kuchenne, ławy, szafki na żywność, lodówki, pralki, maselnice, kołyski, wózki dziecięce, zegary. Na szczególną uwagę zasługują XIX-wieczna szafka na żywność z wywietrznikami z okolic Raciborza, ława z przerzucanym oparciem, pełniąca również funkcję ławy do spania dla starszego dziecka, pochodząca z przełomu XIX i XX w. z Łąki koło Pszczyny, XIX wieczny zegar tzw. ślązak oraz wielkie naczynie zasobowe na zboże z połowy XIX w., ręcznie dłubane w pniu jaworowym, pochodzące ze wsi Suszec k. Pszczyny.

 
Narzędzia i przedmioty gospodarstwa domowego - wśród nich najcenniejsze obiekty to pług drewniany z I połowy XIX w. z Łąki k. Pszczyny, XIX- wieczna stępa do maku z okolic Raciborza i stępka do soli z Opolszczyzny, XIX- wieczna misa gliniana do wspólnego spożywania posiłków, pochodząca z Istebnej, srebrny kabaret na ocet i oliwę z lat. 20. XX w.

Przedmioty zdobnictwa wnętrz oraz różnego rodzaju pamiątki. Wśród licznych makatek kuchennych zdobionych ręcznym haftem, haftowanych ząbków do ozdoby półek kredensu, kap na łóżka, obrusów i serwetek na uwagę zasługuje kapa woalowa na podwójne łóżko, zdobiona ręcznie wykonaną siatką i haftem oraz batystowa kapka do chrztu, pochodzące z 1929 roku z Pszczyny. Wśród pamiątek wyróżniają się mirtowe wianki ślubne ozdobnie oprawione za szkłem oraz wianki jubileuszowe na srebrne wesele, w tym XIX-wieczny wieniec ze srebra umieszczony pod szklaną kopułą.

Przedmioty ilustrujące kulturę miejską – kobiecą i męską toaletę, robótki ręczne, ubiór, akcesoria balowe. Należą do nich m. in. karnety balowe z pocz. XX w i z lat międzywojennych, srebrne przyborniki toaletowe i krawieckie z pocz. XX w, XIX wieczne szylkretowe spinki do włosów oraz przyrząd do przeciągania tasiemek becika, pochodzący z przełomu XIX/XX w.

Dewocjonalia - obrazy na płótnie, oleodruki, figury, obrazki dewocyjne. Do najcenniejszych należą obrazy z 2. poł. XIX w.: huculski na szkle z ok. Kołomyi, przedstawiający św. Barbarę, obraz olejny na blasze ocynkowanej „Chrystus Mąż Boleściwy” oraz oleodruk „Stopnie życia kobiety”. Ponadto wyróżniają się XIX wieczne oleje na płótnie: „Matka Boska Saletyńska”, „Wniebowzięcie Najświętszej Maryi Panny” oraz „Matka Boska Szkaplerzna”; oleodruki intencyjne z przełomu XIX/XX w. w stylowych ramach i wiele innych XIX – wiecznych litografii barwnych. Bardzo ciekawy zbiór tworzą obrazki dewocyjne z okresu od XVIII – XX w., wykonane różnymi technikami, jak litografia, staloryt czy druk barwny. Na szczególną uwagę zasługuje również rzeźba w drewnie z lat międzywojennych „Matka Boska Anielska” wykonana przez Jędrzeja Wowrę oraz XIX-wieczny krzyż drewniany z drewnianą figurą Chrystusa, rzeźbiony w motywy winorośli i winnych gron, z Suszca k. Pszczyny.

Zabawki, a wśród nich piętrowy domek dla lalek, pochodzący z Chorzowa z pocz. XX w. ołowiane żołnierzyki z tego samego okresu oraz wózki dla lalek z lat międzywojennych.

Sztuka ludowa – tworzą ją m. in. obrazy malowane na szkle współczesnych artystów beskidzkich i podhalańskich oraz rzeźba w drewnie i kamieniu. Bogata jest zwłaszcza dokumentacja twórczości rzeźbiarza Antoniego Toborowicza z Woli Libertowskiej i malarki na szkle Rozalii Szypułkowej z Czechowic-Dziedzic.

Kolekcja etnograficzna Mieczysława Gładysza (1903 – 1984), profesora Uniwersytetu Jagiellońskiego, a przed wojną kolektora Muzeum Śląskiego. W kolekcji tej znajdują się m. in. XIX wieczne czerpaki do żętycy z Beskidu Śląskiego, drewniana rzeźba Chrystusa Frasobliwego z XIX w., XVIII i XIX wieczne formy piernikarskie, wzorniki haftów oraz haftowane chusty z XVIII i XIX w. – pszczyńskie, opolskie; jabłonkowskie, srebrne ozdoby stroju cieszyńskiego i jabłonkowskiego, a nawet obrączki nowożeńców z drutu owiniętego zieloną wstążeczką z XIX w.

Poza wymienionymi kolekcjami w zbiorach Działu Etnografii znajduje się wiele innych przedmiotów ilustrujących życie społeczne, duchowe i materialne mieszkańców Górnego Śląska oraz terenów sąsiednich.

Kierownik Działu Etnografii:  Krystyna Pieronkiewicz-Pieczko