Śląsk na poziomie
Druga edycja cieszącego się dużą popularnością cyklu spotkań przybliżających historię i sztukę Górnego Śląska. Motywem wiodącym spotkań będzie wielokulturowość Górnego Śląska oraz poszukiwanie odpowiedzi na pytanie, czy była i jest to dyfuzja kultur czy raczej istnienie obok?
W ramach spotkań przewidziano wykłady, prezentacje
zdigitalizowanych i nieudostępnianych na stałych ekspozycjach zbiorów oraz
wycieczki do miejsc znajomych, ale tak naprawdę nieznanych.
Wstęp 4,00 zł
WYKŁADY
trzeci czwartek
miesiąca // godz. 18.00 // siedziba Muzeum Śląskiego w Katowicach, al.
Korfantego 3
SPACERY
pierwsza sobota
miesiąca // godz. 10.00
Uwaga! Liczba miejsc ograniczona. Prosimy o zakup biletów na spotkanie w kasie Muzeum Śląskego na tydzień przed spacerem.
1.10.2011 spacer
Wielki przemysł w mikroskali
Aktywność
wielkich koncernów (Thiele-Wincklerów, Hohenlohe, Giesche) w dzielnicy
Bogucice
prowadzenie: Przemysław Piwowarczyk
Bogucice to jedna z najstarszych dzielnic Katowic, której początki sięgają XIV w. Na obszarze dzielnicy, począwszy od lat dwudziestych XIX w., lokalizowano szereg zakładów przemysłowych różnego typu. Żaden z nich obecnie już nie funkcjonuje: po niektórych pozostały niszczejące zabudowania z przełomu XIX/XX w., po innych z kolei tylko nazwy ulic, po jeszcze innych wreszcie tylko pamięć mieszkańców. Podczas spaceru będziemy mieli okazję zapoznać się historią kilku z nich. Rozpoczniemy od zabudowań dawnej kopalni węgla kamiennego Ferdinand/Katowice, na terenie której obecnie powstaje nowa siedziba Muzeum Śląskiego. Zakład ten wywierał zdecydowanie największy wpływ na przestrzeń i mieszkańców Bogucic. Następnie udamy się w dół ulicy Kopalnianej, przecinając obszar dawnego bogucickiego folwarku, miniemy miejsce po szybie Richard/Bogucice, następnie dawne Osiedle Robotnicze Bogucice (dziś Osiedle im. Jerzego Kukuczki), zwiedzimy zabudowania szybu Norma/Generał Bem, poznamy historię huty cynku Norma, która wchodziła w skład Koncernu Giesche, spojrzymy na panoramę Katowic i okolic ze szczytu bogucickiej hałdy i wreszcie przespacerujemy się na miejsce, gdzie kiedyś znajdował się szyb Hugo, należący do koncernu Hohenlohe.
Miejsce zbiórki: Katowice, ul. Kopalniana 1
20.10.2011 wykład
Piastowie śląscy – fakty historyczne i
kronikarskie plotki
prowadzenie: dr Małgorzata Kaganiec (Muzeum Śląskie)
Powszechna wiedza o Piastach śląskich jest niewielka. Najczęściej sprowadza się do przekonania o szybkiej germanizacji książąt. Tymczasem Jan Dobry, ostatni Piast opolski, poza językiem polskim nie znał ponoć żadnego innego, a żona księcia brzeskiego Jana Chrystiana, córka elektora brandenburskiego, Dorota Sybilla uchodzi za autorkę pierwszego poradnika medycznego w języku polskim. Dzieje Piastów śląskich kryją w sobie o wiele więcej rozbieżności. Znajdziemy wśród nich doskonałych gospodarzy, dalekowzrocznych polityków, ale także barwnych awanturników czy wielbicieli suto zastawionych stołów, którzy – jak ks. ścinawski Konrad - dla piwa gotowi byli zrezygnować z godności arcybiskupa Salzburga. To także dzieje silnych kobiet, takich jak Elżbieta, córka Kazimierza I cieszyńskiego, która uciekła z klasztoru, by żyć w konkubinacie z ukochanym mężczyzną; czy Elżbieta Lukrecja, która samodzielnie zarządzała dobrami po rozstaniu z mężem.
5.11.2011 spacer
Matka Kościołów metropolii katowickiej
Archikatedra Chrystusa Króla
prowadzenie: Monika Czernik (Muzeum Śląskie)
Z decyzją o utworzeniu diecezji śląskiej wiązała się konieczność wybudowania siedziby biskupiej. Dlatego w 1924 roku został ogłoszony konkurs na mającą powstać w Katowicach katedrę. Gmach reprezentacyjny, monumentalny, górujący nad miastem – takie były założenia. Wybrano projekt młodego, krakowskiego architekta. Budowę rozpoczęto w 1927 roku, oficjalna konsekracja odbyła się w 1955 roku. Przez ten czas bardzo wiele się wydarzyło. Wybuch II wojny światowej całkowicie zatrzymał prace nad katedrą, zmianie uległ również pierwotny projekt. Na ile obecny wygląd budynku jest zgodny z projektem krakowskiego architekta? Co przez 28 lat budowy katedra straciła, a co zyskała? Spotkanie będzie próbą odpowiedzi na powyższe pytania, ale również możliwością zwiedzenia wnętrza katedry, które na samym początku skromne i ascetyczne, do dnia dzisiejszego jest wzbogacane. Odwiedzimy także katedralną kryptę od lat 30. związaną z tradycja pochówku biskupów katowickich.
Miejsce zbiórki: plac przed Archikatedrą Chrystusa Króla
17.11.2011 wykład
Panorama śląskiej kultury muzycznej
prowadzenie: prof. Jolanta Szulakowska-Kulawik (Akademia Muzyczna im. Karola Szymanowskiego)
Bogaty dorobek tutejszego tworzenia muzyki zadziwia swą trwałością i zmiennością stylistyczną przy constans pewnych cech emocjonalnych wraz z przywiązaniem do wątków ludowych. Dotyczy to tak twórczości przedwojennej, ukoronowanej powstaniem w 1929 r. Śląskiego Konserwatorium Muzycznego, jak i kompozytorskiej działalności współczesnej, zróżnicowanej na orientacje modernistyczne i postmodernistyczne; w każdym kierunku objawiają się wybitne postaci artystyczne o zasięgu co najmniej ogólnopolskim. Szereg tu piszących muzykę twórców świadczy o sile tutejszego środowiska, o konsekwencji i pracowitości działających tu muzyków oraz o prężności śląskich zespołów, zwłaszcza chóralnych. Ważna dla początków tutejszej skarbnicy kompozytorskiej jest epoka międzywojenna z jej artystami piszącymi konserwatywną muzykę religijną, o podłożu ludowym i muzykę na ówczesne lata nowoczesną, w tendencji neoklasycznej. Pierwszy ten etap stanowi podłoże dla powojennej tu rozkwitającej twórczości kompozytorskiej z tak znaczącymi postaciami, jak H. M. Górecki czy W. Kilar. Dowodem na nieustające na tej ziemi artystyczne muzyczne natchnienie jest także ujawnienie się w latach 80. XX w. sławnego postmodernistycznego „pokolenia 51” (E. Knapik, A. Krzanowski, A. Lasoń). Wiele zrodzonych tutaj sławnych utworów do dzisiaj nie straciło na swej aktualności i sympatii słuchaczy, wiele pozostaje mniej znanych, acz niezmiernie ciekawych przykładów tego jednego z trzech liczących się w Polsce środowisk kulturalnych.
3.12.2011 spacer
Kościół ewangelicki w Katowicach jako przykład
stylu okrągłołukowego w architekturze XIX wieku
prowadzenie:dr hab. Irma Kozina (Uniwersytet Śląski)
Przewodniki z początku XX wieku informowały turystów zwiedzających Katowice o tym, że wieżę ewangelickiego kościoła zaprojektował sam Fryderyk Wilhelm IV, słynny romantyk na pruskim tronie. Nawet jeśli udział pruskiego króla w powstaniu tego kościoła jest tylko legendę, jego walory architektoniczne są wystarczającym powodem, by poznać tajemnice tej architektonicznej perełki z czasów mody na historyzm. Dopełnieniem programu ideowego świątyni jest ikonografia XIX-wiecznych witraży, ufundowanych przez rodzinę Tiele-Wincklerów.
Miejsce zbiórki: Muzeum Śląskie, al. Korfantego 3
8.12.2011 wykład
W poszukiwaniu ziemi obiecanej
Emigracja Ślązaków do Teksasu
prowadzenie:Jarosław Racięski (Muzeum Śląskie)
W 1854 roku za namową franciszkanina Leopolda Moczygemby przybyła do Teksasu grupa emigrantów z Górnego Śląska. W większości pochodzili z Płużnicy, rodzinnej wsi Moczygemby leżacej nieopodal Strzelc Opolskich. Swą nową siedzibę, a jednocześnie pierwsza polską osadę w Stanach Zjednoczonych, nazwali Panna Maria. Nie mieli tu łatwego życia - klimat, dzikie otoczenie, ogromne przestrzenie do przebycia i izolacja sprawiły, że nie dla wszystkich okazała się to ziemia obiecana. Ale przetrwali, a ich potomkowie mieszkają tam do dzisiaj, pielęgnując pamięć i tradycje pierwszych śląskich Teksańczyków.
7.01.2012 spacer
Kulisy władzy
Odkrywanie tajemnic gmachu
Śląskiego Urzędu Wojewódzkiego w Katowicach
prowadzenie: dr Aneta Borowik (Uniwersytet Śląski)
Gmach Śląskiego Urzędu Wojewódzkiego należy do najbardziej monumentalnych realizacji tego typu w II Rzeczypospolitej. Został wzniesiony w latach 1924-1929 według projektów czterech krakowskich architektów: Kazimierza Wyczyńskiego, Stefana Żeleńskiego, Piotra Jurkiewicza oraz Ludwika Wojtyczki. Jego neoklasyczna architektura to swoiste kulisy władzy dla włodarzy autonomicznego wówczas Województwa Śląskiego, m.in. dla wojewody dra Michała Grażyńskiego. Spotkanie ma na celu zaprezentowanie bogatej historii samego miejsca, „odkrycie” nieco zapomnianych wnętrz gmachu, przypomnienie o zniszczonej przez Niemców symbolicznej dekoracji architektonicznej oraz bardzo cennym wyposażeniu. Będzie okazja, aby w autentycznych, często mało dostępnych wnętrzach zastanowić się nad propagandową funkcją sztuki oraz przypomnieć nie tylko twórców oprawy architektonicznej i plastycznej gmachu, m.in. Jana Raszkę czy Ludwika Wojtyczkę, ale również sylwetki tych, którzy współtworzyli „sen o potędze” Śląska w okresie II Rzeczypospolitej.
Miejsce zbiórki: pl. Sejmu Śląskiego w Katowicach
19.01.2012 wykład
Tradycyjne ogrody przydomowe - zegrodki na Górnym
Śląsku
prowadzenie: dr Waldemar Szendera (Uniwersytet Śląski)
Historia ogrodów przydomowych, zegrodek, na Śląsku liczy sobie z górą dwieście lat. Zegrodki miały i mają w sobie nadal coś mistycznego, jakąś niebywałą pierwotną siłę. Gromadząc kolekcje roślin znanych miejscowej społeczności, pozwalają na trwanie nie tylko zasobów genowych, lecz także historii tej ziemi. Dobry, przyjazny dla ludzkich potrzeb ogród winien być namiastką raju, a zarazem puszczą w miniaturze, miejscem znanym i tajemniczym jednocześnie. Tradycyjny ogród na wsi śląskiej był miejscem odpoczynku niedzielnego i świątecznego dla gospodarzy i domowników. Szczególne bogactwo kompozycyjne zegrodków odnaleźć można w powiatach pszczyńskim i raciborskim. Jakie rośliny zazwyczaj je tworzyły? Jakie znaczenie symboliczne i estetyczne miały dla mieszkańców?
Przed wykładem, o godz. 17.00. możliwość zwiedzania wystawy „Raj nieutracony, czyli o ogrodach” z komentarzem kuratora. Wstęp na podstawie biletu na wykład.
4.02.2012 spacer
We współpracy z
Centrum Kultury Katowice im. K. Bochenek
Pałac towarzysza Grudnia
prowadzenie: dr Joanna Knapik (Muzeum Śląskie)
Budowa Centrum Kształcenia Ideowo-Wychowawczego Kadr Robotniczych, przechrzczonego przez katowiczan na Dezember Palast, przez długi czas zachowywana była w ścisłej tajemnicy. Nie tylko przed mieszkańcami zresztą, którzy coraz śmielej kontestowali poczynania władz, ale także przed warszawskimi zwierzchnikami. Sprzyjało to powstawaniu plotek, które wciąż jeszcze krążą na temat budynku będącego świadkiem jedynego w swej historii parteitagu. Szeptano, że miał być przeciwwagą dla „Bazyliki św. Jerzego”, czyli Spodka, że wyrósł z nadmiaru ambicji Zdzisława Grudnia i jego żony, że stał się przyczyną strzelaniny między ochroniarzami Grudnia i Gierka. Wierzono, że pod siedzibą Pałacu Grudniowego rozciągają się schrony przeciwatomowe. Tymczasem prawdziwa historia obecnej siedziby Centrum Kultury Katowice i zawartość podziemi są o wiele ciekawsze niż miejskie legendy.
Miejsce zbiórki: podcienia Centrum Kultury Katowice im. K.
Bochenek
Uwaga! Liczba miejsc ograniczona! Konieczność rezerwacji pod
numerem tel. 32 779 93 16.
16.02.2012 wykład
Niepodległy Śląsk?
Śmiałe polityczne
kalkulacje czy nierealna utopia?
prowadzenie: Michał Witkowski (Muzeum Śląskie)
W dzisiejszej debacie publicznej zagadnienie odrębności Śląska
budzi niezwykle żywe emocje. Politycy i publicyści odwołują się do przeszłości,
czerpiąc z niej argumenty w swych polemikach. Jedne nurty ideowo-polityczne są
wychwalane, inne wyklina się jako niepoprawne lub wręcz haniebne. Zanim zapadną
kategoryczne sądy, warto lepiej poznać ludzi i idee, kształtujące świat miniony.
Bez gniewu i zacietrzewienia.
Spotkanie to będzie próbą syntetycznego
scharakteryzowania poszczególnych postaci i środowisk politycznych, które
podejmowały w pierwszej połowie XX wieku rozważania na temat przyszłości Śląska
i postulowały daleko idącą autonomiczność, samodzielność, a czasem wręcz
niepodległość.
Szczególną uwagę zwrócimy na te nurty, które wydawało się, że
ostatecznie zmiótł wiatr historii, a które dziś wydają się na nowo intrygujące.
3.03.2012 spacer
Górnośląska architektura willowa przełomu XIX i
XX wieku
prowadzenie: dr inż. Katarzyna Łakomy (Politechnika Krakowska)
Willa jako obiekt o charakterze rezydencjonalnym, wpisany w
zwartą tkankę zabudowy, otoczony terenami zieleni, stanowił i nadal stanowi
specyficzny typ budownictwa charakterystycznego dla krajobrazu, kultury i
filozofii epoki przemysłowej. Obiekty willowe stanowiły budynki o charakterze
reprezentacyjnym, zazwyczaj lokalizowane przy głównych ulicach, łączące
podstawową funkcję mieszkalną z utylitarną poprzez zlokalizowanie w pobliżu
zaplecza gospodarczego w postaci obiektów dla służby, stajni czy wozowni, małego
zakładu przemysłowego lub rzemieślniczego. Otoczenie tej zabudowy ogrodem o
charakterze ozdobnym, użytkowym, a także izolacyjnym i ideowym, powodowało
powstawanie specyficznych enklaw zieleni, usytuowanej w gęstej strukturze
zabudowy miasta.
Wille miejskie, wzorem innych miast europejskich,
powstawały również na Górnym Śląsku przyjmując różnorodne rozwiązania
stylistyczne i przestrzenne. Do najciekawszych i najlepiej zachowanych zaliczyć
można willę Caro w Gliwicach (ul. Dolnych Wałów 8a), willę Fitznera w
Siemianowicach Śl. (ul. 27 Stycznia 3), willę dyrektorską w Chorzowie (ul. S.
Batorego 46), dawną willę dyrektora huty „Concordia” w Zabrzu (Plac Teatralny
12), a także willę braci Goldstein w Katowicach (Plac Wolności 12a).
Miejsce zbiórki: Pałac Goldsteinów w Katowicach, pl. Wolności 12a
15.03.2012 wykład
Nie zaczęło się na Westerplatte, nie
skończyło w Berlinie...
II wojna światowa na Górnym Śląsku
prowadzenie: dr Grzegorz Bębnik (Instytut Pamięci Narodowej)
Lata II wojny światowej na Górnym Śląsku wciąż obfitują w mniej
znane, czy nawet wciąż niewyjaśnione epizody. Należy do nich zarówno cały
kompleks zjawisk związanych z rozpoczęciem wojny: zbiegostwo z województwa
śląskiego czy sierpniowe akty dywersji na górnośląskim pograniczu, gdzie
pierwsze strzały padły znacznie wcześniej, aniżeli na Westerplatte. Także –
reakcje miejscowej ludności na wkroczenie wojsk niemieckich, często nie
przystające do popularnych schematów. Obszarem raczej zapomnianym jest także
gospodarcze oblicze Górnego Śląska w latach 1939-1945 i miejsce, jakie zajmował
on w hitlerowskich planach na kolejne dziesięciolecia. Wreszcie – rok 1945 i
wkroczenie Armii Czerwonej, wiążące się nader często z falą rabunków, zabójstw i
gwałtów.
19.04.2012 wykład
Tożsamość przestrzenna mieszkańców Górnego Śląska
prowadzenie: dr Krzysztof Bierwiaczonek (Uniwersytet Śląski)
Refleksji poddany zostanie rzadko poruszany problem wymiaru przestrzennego tożsamości regionalnej. Tożsamość przestrzenna według definicji Petera Weicharta to: „umysłowa reprezentacja i emocjonalno-afektywna ocena danego wycinka środowiska, które jednostka włącza do koncepcji samej siebie i postrzega jako część samej siebie. W odniesieniu do zbiorowości społecznych jest to tożsamość pewnej grupy, która postrzega określony fragment przestrzeni jako część składową poczucia wspólnej przynależności, które jest funkcjonalne wobec spójności grupowej i stanowi przy tym element ideologicznej reprezentacji koncepcji »My«” Badania socjologiczne prowadzone w latach 2007-2010 pokazują, że w heterogenicznym województwie śląskim trudno mówić o tożsamości przestrzennej na poziomie regionalnym. Jej przejawy obserwować można na poziomie lokalnym. Pytaniem otwartym pozostaje, czy w przestrzeni regionalnej nie ma elementów mogących współkształtować tożsamość mieszkańców, czy są one niedostrzegane i nieuświadamiane? A także na ile tożsamość regionalna i lokalna jest jeszcze istotna w zglobalizowanym świecie, w którym dominują takie procesy jak: mobilność, indywidualizacja, usieciowienie?
5.05.2012 spacer
Nikiszowiec - czerwone familoki dla blockerów z
początku XX wieku
prowadzenie: dr hab. Irma Kozina (Uniwersytet Śląski)
Kiedy w 1904 roku w Berlinie radzono nad sposobem budowania mieszkań dla robotników, wyodrębniono dwa typy kultury mieszkaniowej. Okazało się, że przybyli do pracy w mieście mieszkańcy wiosek preferowali sytuowane na przedmieściach domki z ogródkami. Tymczasem robotnicy od pokoleń mieszkający w miastach woleli blokowiska z czerwonej cegły, gwarantujące powstanie jednostek sąsiedzkich o innym charakterze niż wspólnota wiejska. Dla takich właśnie miłośników blokowisk, dzisiaj zwanych blockerami, powstało osiedle robotnicze Nikischacht, w którym zatrzymywał się słynny balkan - kolejna kursująca na zasadach wielkomiejskiego metra. Spacer po dzisiejszym Nikiszowcu pozwoli przybliżyć jego uczestnikom atmosferę tego niezwykłego miejsca.
Miejsce zbiórki: plac przed kościołem św. Anny w Katowicach, pl. Wyzwolenia 21
2.06.2012 spacer
Powojenna nowoczesność
prowadzenie: Anna Syska (Śląskie Centrum Dziedzictwa Kulturowego)
Spacer głównym traktem miasta, przy którym zlokalizowane są budynki reprezentatywne dla historii architektury polskiej po 1945 roku. Uczestnicy zapoznają się z koncepcją urbanistyczną centrum miasta oraz z najważniejszymi innowacjami technologicznymi i konstrukcyjnymi stosowanymi w latach 60. w Katowicach. Nie zabraknie także informacji o ich twórcach. W planie przechadzki zostały ujęte m.in. Domy Handlowe Zenit i Skarbek, Separator, Superjednostka, Pomnik Powstańców Śląskich oraz Spodek.
Miejsce zbiórki: plac przed Spodkiem w Katowicach
7.07.2012 spacer
Wolności i okolice
Chorzów
prowadzenie: Michał Witkowski (Muzeum Śląskie)
Najbardziej znaną chorzowską ulicą jest z pewnością ul. Wolności. Dziś tu właśnie w przeważającej części koncentruje się życie towarzyskie i kulturalne mieszkańców miasta. W rejonie jednego z najdłuższych górnośląskich deptaków można odszukać echa dawnej świetności Chorzowa, który przeszedł długą drogę od osady będącej niegdyś własnością Zakonu Rycerzy Grobu Bożego w Jerozolimie, przez miasto, któremu prawa w 1868 roku nadał król Wilhelm I, aż po burzliwe lata rozwoju w dwudziestoleciu międzywojennym.
Miejsce zbiórki: Poczta Główna w Chorzowie, ul. Pocztowa 1
4.08.2012 spacer
Miasto srebrem bogate
Tarnowskie
Góry
prowadzenie: Danuta Sarnicka (Stowarzyszenie Miłośników Ziemi Tarnogórskiej)
W 1526 roku miasto otrzymało "wolność górniczą". Pojawiły się wówczas jak grzyby po deszczu szyby kopalniane, a pracowitość i gospodarność gwarków doprowadziły do niezwykle żywiołowego rozkwitu. W trakcie wycieczki podążymy śladami dawnej świetności – od popularnego Sedlaczka, gdzie gościł Jan III Sobieski, August II Mocny i August III, przez istniejącą nieprzerwanie od 1790 roku aptekę „Pod Aniołem”, aż po drewnianą dzwonnicę przy kościele św. Piotra i Pawła i piękny park miejski założony na warpiach będących pozostałością po działających tu w XIX w. kopalniach rud.
Miejsce zbiórki: plac przed Muzeum w Tarnowskich Górach, Rynek
1
Patron medialny
